Betelgöz’e Neler Oluyor?

Kış aylarının en kolay görülebilen, en güzel, bizim de adını kullandığımız Avcı(Orion) Takımyıldızı bu günlerde en parlak yıldızlarından biriyle gündemde: Avcı’nın sağ omzunu temsil eden Betelgöz yıldızı ile. Son birkaç ayda Betelgöz’ün parlaklığı beklenmedik şekilde çok azaldı. Öyle ki, gökyüzünün en parlak 6 veya 7. yıldızı iken birkaç ay içerisinde 21. sıraya kadar geriledi. Peki bir yıldızın parlaklığının birdenbire azalması çok önemli bir şey mi? Bu sorunun cevabı bahse konu olan yıldıza göre değişecektir.

Avcı Takımyıldızı ve Betelgöz. Görüntü telif hakkı: Bob King

Betelgöz’ün Fiziksel Özellikleri

Eğer bu yazıyı bir kış gecesinde okuyorsanız hemen kalkıp gökyüzüne bakın ve Betelgöz’ü bulun. Renginin diğer yıldızlardan belirgin şekilde farklı olduğunu, turuncu olduğunu göreceksiniz. Betelgöz, kırmızı süper dev bir yıldızdır. Kütlesi Güneş’inkinin neredeyse 20 katıdır ve yaklaşık 642 ışık yılı uzaklıkta bulunur. Ayrıca çapı, buna bağlı olarak da parlaklığı değişkendir. Eğer Betelgöz’ü Güneş’in yerine koyarsak; küçük ve sıcak olduğu dönemlerde Mars’ı, büyük ve soğuk olduğu dönemlerde Jüpiter’i bile içine alacak kadar büyüktür.

Betelgöz’ün büyüklüğünü gösteren bir illüstrasyon. Sol çizgi yıldızın çapını, sağ çizgi ise Güneş sistemindeki gezegenlerin Güneş’e uzaklıklarını Astronomik Birim(Dünya-Güneş arası uzaklık) cinsinden gösteriyor.
Telif hakkı: ESO/L. Calçada

Betelgöz, yarı düzenli değişken bir yıldızdır, yani parlaklığı periyodik olarak artar ve azalır ancak bu periyotlar da ufak da olsa değişkenlik gösterir. Yıldızın parlaklığı 5.9 yıllık, 425 günlük ve 100-180 günlük periyotlarla değişir. Bu sebeple aslında Betelgöz’ün parlaklığının artması ya da azalması beklenen bir durumdur. Asıl beklenmeyen ve şaşırtıcı olan şey, yıldızın geçtiğimiz Ekim ayından beri parlaklığının olması gerekenden çok daha fazla düşmüş olmasıdır. Bütün bunların yanında, Betelgöz ömrünün sonuna yaklaşmış bir yıldızdır. Yaşı sadece 8.5 milyon yıl olmasına rağmen (Güneş’in yaşı 4.5 milyar yıldır) kütlesi çok fazla olduğu için yakıtını çok kısa sürede tüketmiş ve ömrünün sonuna gelmiştir. Betelgöz gibi dev yıldızlar, kendi cüsselerine yakışır şiddetli bir patlamayla hayatlarının bu aşamasını sonlandırırlar. Gökbilimciler hali hazırda Betelgöz’ün bizim için uzun ve belirsiz ama kozmik ölçekte ufacık bir an olan 100,000 yıl içerisinde patlamasını bekliyorlardı. Yani Betelgöz yarın da patlayabilir, 50 yıl sonra da, 80,000 yıl sonra da. Bildiğimiz tek şey, 100,000 yıl içinde patlamış olacağı. Durum buyken, kozmik anlamda her an patlaması beklenen yıldızın parlaklığının birdenbire azalması, yıldızın patlama sürecinin başlamış olabileceğini düşündürdü.

Betelgöz’ün parlaklığının 40 yıl içindeki değişimi. Düşey eksen parlaklığı, yatay eksen de zamanı gösteriyor. Grafikte de görüldüğü gibi, yıldızın 29 Aralık 2019 tarihindeki parlaklığı daha önce ölçülen minimum değerlerden çok daha düşük.
Telif hakkı: Sara Beck(AAVSO)

Villanova Üniversitesinden astrofizikçi Edward Guinan ve arkadaşları 25 yıldır Betelgöz’ü inceliyorlar ve yıldızın parlaklığı birdenbire düşünce bunu dünyaya duyuran ve herkesin kafasını kaldırıp Betelgöz’e bakmasını sağlayan da onlar oldular. Ancak Guinan yıldızın parlaklığının bu denli düşmesinin sebebinin süpernova patlamasına işaret etmekten çok, 5.9 yıllık ve 425 günlük periyotların üst üste binmesi sebebiyle olduğunu düşünüyor. Küçük bir hesapla yıldızın yaklaşık 2500 yılda bir bu süperminimum evresine girdiğini söyleyebiliriz. Sadece 100 yıldır yıldızların parlaklığını ölçmek için fotometrik gözlemler yapıldığını düşünürsek, 2500 sayısı bize neden tarihte daha önce bu denli bir düşüşe tanık olmadığımızı açıklıyor.

Süpernova patlamaları çok nadir gök olaylarıdır, Samanyolu gökadasında istatistiksel olarak bir yüzyılda iki veya üç defa gerçekleşir. Gökada’da ne kadar çok yıldız olduğunu ve Samanyolu’nun ne kadar büyük olduğunu düşünürsek, olası bir süpernovayı gözlemlemenin ne kadar zor olduğunu anlayabiliriz. Süpernova patlamaları o kadar parlaktır ki başka gökadalardan bile görülebilir. Bu yüzden biz de diğer gökadaları incelerken zaman zaman süpernova patlamaları yakalayabiliyoruz. Süpernova patlaması gerçekleştikten sonra neler olduğunu gayet iyi biliyoruz ancak patlamadan hemen önce yıldıza neler olduğunu henüz hiç kimse bilmiyor. Bu sebeple Betelgöz’ün parlaklığındaki bu düşüşün patlamaya işaret ettiğine dair elimizde hiçbir kanıt, gözlemsel veri yok. Sadece bir ihtimal olabilir diye tahmin ediliyor. Eğer Betelgöz yakın zamanda patlarsa ilk kez süpernovadan önce bir yıldızı gözlemlemiş olacağız.

Solda, Betelgöz’ün Şubat 2016 tarihli fotoğrafı; sağda, yıldızın 31 Aralık 2019 tarihli fotoğrafı. Yıldızın parlaklığındaki değişim açıkça görülebiliyor.
Telif hakkı: Brian Ottum

Guinan ve diğer birçok astrofizikçi Betelgöz’ün bizim yaşam süremizde patlayacağını düşünmüyorlar. Ancak eğer patlarsa, bu süpernova insanlığın görüp görebileceği en muhteşem şeylerden biri olacak. Patlamayı gören insanlar belki de insanlık tarihinin en şanslı kişilerinden sayılacak. Süpernovanın parlaklığının bir dolunay kadar, belki de daha da fazla olacağını düşünürsek, bir süre için Avcı Takımyıldızının diğer yıldızları görülemeyebilir. Neyse ki bu süpernovanın Dünya’daki yaşam için tek dezavantajı bu olur, çünkü Betelgöz, ölümünün bize zarar veremeyeceği kadar uzakta.

Betelgöz’ün parlaklığı azalmaya devam ediyor ancak tam da bu günlerde çakışan periyotların biteceği ve parlaklığın tekrar artacağı öngörülüyor. Eğer Betelgöz’ün parlaklığı yakın zamanda artmaya başlamazsa gerçek bir görsel şölen bizleri bekliyor olabilir.

Yukarıya bakmayı hatırlamak ve yeni yazılarımızdan haberdar olmak istiyorsanız instagramda ve twitterda bizi takip edebilirsiniz. Sosyal medya hesaplarımıza sayfanın alt kısmından ulaşabilirsiniz.

Bilimle kalın!

Ayşegül Şen

Kaynaklar:

  1. https://www.space.com/dimming-star-betelgeuse-red-giant-could-explode-supernova.html
  2. https://www.skyandtelescope.com/observing/fainting-betelgeuse/
  3. http://www.astronomerstelegram.org/?read=13365