Messier 5 – Küresel Yıldız Kümesi

Charles Massier’in kuyruklu yıldız ararken bulduğu gökcisimlerinden oluşan ve diğer astronomlar da yararlansın diye hazırladığı ünlü katalogunun beşinci cismi de bir küresel yıldız kümesi. Messier 5 ’in özel bir adı yok, belki de bunun sebebi 6.65 kadir parlaklığıyla çıplak gözle kolayca görülememesidir.

Messier 5 Küresel Yıldız Kümesi
M5 Küresel yıldız kümesi, Telif hakkı: ESA/Hubble & NASA

Messier 5 ‘in Keşfedilişi

M5 kayıtlara ilk olarak 5 Mayıs 1702’de Alman astronom Gottfried Kİrsh tarafından geçirildi. Kirsh, not defterine bunun bir yıldız olduğunu yazdı. 23 Mayıs 1764 günü Charles Messier bu kümeye baktı ve bunun yıldızsız bir bulutsu olduğunu söyledi. Yıl 1791’ye geldiğinde William Herschell kendi zamanının en büyük teleskopuyla bunun bir yıldız kümesi olduğunu ve 200 tane yıldız saydığını, ancak kümenin merkez bölgesinin yıldızların tek tek ayırt edilemeyecek kadar yoğun olduğunu söyledi.

Özellikleri

Yılan Takımyıldızı’nda bulunan küresel kümeyi gözlemlemek için yılın en iyi zamanı ilkbahar ayları. Ancak gözlemlemek için bir dürbün veya teleskopa ihtiyacınız olacaktır, zira çıplak gözle görülmesi en mükemmel koşullarda bile çok çok zor.

Messier 5 'in gökyüzündeki konumu
Messier 5’in gökyüzündeki konumu. Telif hakkı: Image courtesy of Stellarium

24,500 ışık yılı uzaklıktaki Messier 5, bilinen en büyük ve yaşlı yıldız kümelerinden biri. Küme 165 ışık yılı genişliğine sahip ve kütle çekim etkisi 202 ışık yılına mesafeye kadar genişliyor. Bu şu demek: kümenin merkezine 202 ışık yılı mesafeden daha yakın olan yıldızlar Samanyolu diskine değil de kümeye doğru düşüyor.

Küresel yıldız kümeleri, gökadaların oluşumu sırasında ilk meydana gelen yapılardır. Bu sebeple yaşları gökadanın yaşıyla aşağı yukarı aynıdır. Messier 5 küresel yıldız kümesi de bir istisna değil, 13 milyar yıllık yaşıyla neredeyse 14 milyar yıllık koskoca evren henüz bebekken oluşmuş.

Küme bizden saniyede 52 kilometre hızla uzaklaşıyor. Her ne kadar tip olarak küresel küme olsa da M5’e bir dürbün veya teleskopla baktığınızda daireden çok elipse benzeyen, silik, bulutumsu bir şekil göreceksiniz.

Bilimsel Veriler

William Herschell’in zamanından bu yana teleskoplar oldukça gelişti, şu anda kümede en az 100,000 yıldız olduğunu biliyoruz. Hatta bazı kaynaklar yıldız sayısının 500,000’e yakın olduğunu tahmin ediyor. Bu yıldızlardan en az 105 tanesi değişken yıldız, yani bu yıldızların parlaklıkları zaman içerisinde periyodik olarak değişiyor. Bunlardan 97 tanesi RR Lyra tipi değişkeni, bu tip yıldızlar astronomide uzaklık belirlemede kullanılıyor. Bu sebeple kümenin uzaklığını büyük bir kesinlikle bulabiliyoruz.

Değişken yıldızların yanı sıra kümede “mavi başıboşlar” dediğimiz tuhaf bir yıldız türü daha var. Mavi başıboşların yapısı ve nasıl oluştuğu henüz tam olarak bilinmiyor. Bu yıldızlar bildiğimiz yıldız evrimi modellerine uymuyorlar. Olması gerekenden daha mavi ve daha gençler. Bu yıldızların, kümedeki diğer yıldızların birbiriyle çarpışması veya bir şekilde etkileşime girmeleri nedeniyle oluştuğu düşünülüyor. Küresel yıldız kümelerinin özellikle merkez bölgesi bir hayli yoğun olduğu için, yıldızların birbiriyle etkileşime girmesi oldukça yüksek bir olasılık.

Kümede bulunan bir yıldız çifti hayli ilgi çekici. Bir tanesi beyaz cüce olan bu çift yıldız sisteminde, beyaz cüce zamanla yoldaşından madde çalıyor ve büyüyor. Artık çaldığı maddeyi muhafaza edemeyecek kadar büyüdüğünde şiddetli bir şekilde patlıyor. Sonrasında işler başa sarıyor ve beyaz cüce tekrar komşusundan madde çalmaya başlıyor. Bu şekilde periyodik olan yıldız patlamalarına “cüce nova” deniyor. Ek olarak 1997 yılında kümede 2 tane milisaniye pulsar keşfedilmiş.

Son olarak, kümede bulunan Cepheid tipi değişken bir yıldız amatör astronomların dikkatini M5’e çekmeyi başarıyor. Parlaklığı her 26.5 günde bir 10.6 ile 12.1 kadir arasında değişen yıldızı gözlemlemek birçok amatör gözlemci için bir heyecan kaynağı.

Yukarıya bakmayı hatırlamak ve yeni yazılarımızdan haberdar olmak istiyorsanız instagramda ve twitterda bizi takip edebilirsiniz. Sosyal medya hesaplarımıza sayfanın en alt kısmından erişebilirsiniz.

Bilimle kalın!

Ayşegül Şen

Kaynaklar

  1. https://www.messier-objects.com/messier-5/
  2. https://www.nasa.gov/feature/goddard/2017/messier-5